Το πλαίσιο της επιστήμης του Web

των Μιχάλη Βαφόπουλου και Γιώργου Μητακίδη [δημοσιεύεται στο τεύχος της ΓΓΕΤ αρ. 30 www.gsrt.gr]

Εισαγωγή
Τα τελευταία χρόνια η Πληροφορική επιστήμη έχει κατορθώσει να συνεισφέρει με άμεσο ή έμμεσο τρόπο σε όλους τους κλάδους της ακαδημαϊκής έρευνας, αλλά και της καθημερινής ζωής των ανθρώπων. Η διάδοση των ψηφιακών αγαθών και το πρωτοφανές χαρτοφυλάκιο τεχνολογιών που έχει αναπτυχθεί από την Πληροφορική βασίζεται στα εργαλεία των μαθηματικών, των φυσικών, αλλά και των κοινωνικών επιστημών και αποτελεί μια επανάσταση στην ανθρώπινη κοινωνία.
Η γνώση μας για πολύπλοκα, αλλά και απλά, καθημερινά θέματα αυξάνεται ημέρα με την ημέρα σε σημαντικό βαθμό εξαιτίας, κυρίως, της κατασκευής ενός ενιαίου οικουμενικού υπόβαθρου επικοινωνίας και αναπαράστασης, του World Wide Web (WWW ή απλώς Web). Ο χώρος, ο χρόνος και το κόστος συρρικνώνονται και (δυνητικά) απελευθερώνουν πλεονάζουσα ενέργεια για νέες και διαφορετικές ενασχολήσεις σε όλο και περισσότερους ανθρώπους. Ο αστείρευτος ενθουσιασμός μας για το καινοφανές μέσο και οι νέοι προβληματισμοί που ανέκυψαν από την αναγέννηση της καθημερινής λειτουργίας, μας οδήγησε στο να μην εντρυφήσουμε επαρκώς στα συστατικά στοιχεία και τις - σε αρκετές περιπτώσεις αρνητικές - επιπτώσεις της τεχνολογίας του Web. Σήμερα, ο αριθμός των χρηστών του Web ξεπερνάει το ένα δισεκατομμύριο, ενώ η άμεση και η έμμεση αξία που προκύπτει από τη χρήση του είναι αδύνατον να προσεγγισθεί, πολύ δε μάλλον να υπολογισθεί. Η επιστήμη του Web καλείται να μελετήσει, σε πρώτη φάση, τις τεχνολογικές, τις κοινωνικές και τις οικονομικές διαστάσεις της μετάβασης αυτής και να διαμορφώσει στρατηγικές προτάσεις για την καρποφόρα αξιοποίηση των διασυνδεδεμένων και αποκεντρωμένων πληροφοριακών συστημάτων.
Μετά από δεκαπέντε και πλέον χρόνια από τη δημιουργία του, και έχοντας σχηματίσει μια –όχι πια απλά κρίσιμη αλλά– εκρηκτική μάζα 1,3 δισεκατομμυρίων χρηστών, αποτελεί μία από τις τεχνολογίες του αιώνα. Ήρθε, λοιπόν, η ώρα να μελετήσουμε πιο συστηματικά την τεχνολογία, τις κοινωνικές, τις οικονομικές επιπτώσεις και τη διακυβέρνηση του τεχνουργήματος του Web. Να εισχωρήσουμε βαθύτερα από την απλή εκμάθηση και μελέτη των τεχνολογιών δημιουργίας και φιλοξενίας ιστοσελίδων. Να συνδυάσουμε τη γνώση και την εμπειρία μας στην κοινωνία και την οικονομία έτσι ώστε να αξιοποιήσουμε τις τεχνολογίες των αποκεντρωμένων πληροφοριακών συστημάτων προς την προσωπική και την κοινωνική ανάπτυξη όλων των ανθρώπων του κόσμου.

Οι τεχνολογίες του Web
ο Sir Tim Berners-LeeΑλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Το 1989, o Τim Berners-Lee πρότεινε ένα οικουμενικής κλίμακας έργο με βάση το υπερ-κείμενο, γνωστό ως World Wide Web. Η πρόταση αυτή βασίσθηκε στην προγενέστερη εργασία για
το «Enquire» και είχε σχεδιαστεί για να επιτρέπει την ανθρώπινη συνεργασία με τον συνδυασμό γνώσης σε έναν ιστό από αρχεία υπερκειμένων. Κατασκεύασε τον πρώτο εξυπηρετητή (server) World Wide Web ("httpd") και τον πρώτο πελάτη (client) με την ονομασία "WorldWideWeb" που αποτελούσε έναν φυλλομετρητή/συντάκτη WYSIWYG υπερκειμένων σε ένα περιβάλλον NeXTStep. H εργασία αυτή ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 1990 και το πρόγραμμα "WorldWideWeb" ενεργοποιήθηκε για πρώτη φορά μέσα στο CERN τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους. Στο ευρύ φάσμα του Διαδικτύου εφαρμόσθηκε από το καλοκαίρι του 1991. Από το 1991 έως το 1993, ο Tim συνέχισε να εργάζεται στην σχεδίαση του Web, αξιοποιώντας τις παρατηρήσεις και τα σχόλια των χρηστών από όλο το Διαδίκτυο. Οι αρχικοί ορισμοί των URIs του HTTP και της HTML τροποποιήθηκαν και έγιναν αντικείμενο ευρείας συζήτησης με την εξάπλωση της τεχνολογίας του Web.
Επιπρόσθετα, το 1994, o Τim Berners-Lee έγινε ο πρώτο διευθυντής του νεοϊδρυθέντος World Wide Web Consortium (W3C) στο Εργαστήριο Πληροφορικής του ΜΙΤ (LCS) . Από τότε μέχρι σήμερα παραμένει διευθυντής του W3C, ενός φορέα που συντονίζει την παγκόσμια διάδοση του Web και συνεργάζεται με το ERCIM στην Ευρώπη και το Πανεπιστήμιο του Keio στην Ιαπωνία. Η αποστολή του W3C είναι να οδηγήσει το Web στο μέγιστο των δυνατοτήτων του, αναπτύσσοντας πρωτόκολλα και οδηγίες που εξασφαλίζουν την μακροπρόθεσμη ανάπτυξη του.
Από το 2006 συν-διευθύνει την Ερευνητική Πρωτοβουλία για την επιστήμη του Web (WSRI). Το WSRI είναι μια κοινή προσπάθεια μεταξύ του Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory (CSAIL) στο MIT και το Τμήματος επιστήμης των Υπολογιστών στο Πανεπιστήμιο του Southampton. Η στόχευση του WSRI είναι να οργανώσει και να συστηματοποιήσει τις ερευνητικές μεθόδους για τον μελλοντικό σχεδιασμό και τη χρήση του World Wide Web.

Το πλαίσιο της επιστήμης του Web
Τι θα μπορούσε να είναι όμως η επιστήμη του Web; Συνιστά, πράγματι μια καινούργια επιστήμη ή αποτελεί ένα νέο όνομα για την συνένωση υφιστάμενων ερευνητικών πεδίων; Αξίζει να αναγορεύεται ως επιστήμη; Ποια θα είναι η μεθοδολογία της επιστήμης του Web; Ποια είναι η βασική γνώση που μοιράζονται οι επιστήμονες του Web; Πως θα μοιάζει άραγε μια επιστημονική έρευνα στην επιστήμη του Web;
Σύμφωνα με τον Tim Berners-Lee η συζήτηση και η ερευνητική προσπάθεια για το Web θα πρέπει οπωσδήποτε να επικεντρωθεί σε δύο κατηγορίες θεμάτων: (α) τι πρέπει να παραμείνει σταθερό και (β) τι πρέπει να αλλάξει. Στόχος, επομένως, της επιστήμης του Web είναι αφενός, να συστηματοποιήσει τους τρόπους με τους οποίους οι αποκεντρωμένοι πληροφοριακοί μηχανισμοί (όπως το Web) μπορούν να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες της επιστήμης και της επικοινωνίας και αφετέρου, να διερευνήσει τις αρχές και τις δομές που κυριαρχούν ή πρόκειται να κυριαρχήσουν σε αυτούς τους μηχανισμούς. Υποστηρίζεται ότι η μελέτη σε βάθος των αποκεντρωμένων πληροφοριακών μηχανισμών θα διαδραματίσει ζωτικό ρόλο στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο άτυποι και τυχαίοι σύνδεσμοι ανάμεσα σε ανθρώπους, δημόσιους και ιδιωτικούς φορείς, βάσεις δεδομένων και λοιπούς πόρους μπορούν να καλύψουν τις πληροφοριακές ανάγκες σημαντικών δραστηριοτήτων, όπως η ηλεκτρονική διακυβέρνηση, οι ηλεκτρονικές συναλλαγές και η ηλεκτρονική επιστήμη (e-science). Ένα από τα βασικά ερωτήματα της επιστήμης του Web εντοπίζεται στις μεθόδους μέσα από τις οποίες ένας αποκεντρωμένος πληροφοριακός μηχανισμός είναι αποδοτικός.
Πέρα από τα αμιγώς τεχνολογικά ερωτήματα σχετικά με τα πρωτόκολλα και τις γλώσσες προγραμματισμού στο Web, ανακύπτουν και ερωτήματα κοινωνικής, οικονομικής, ψυχολογικής και πολιτικής φύσης. Για παράδειγμα, τι επιζητούν οι άνθρωποι και οι κοινότητες από το Web και ποια είναι η online συμπεριφορά, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο, που απαιτείται για να λειτουργήσει εύρυθμα; Ή αντίστοιχα υπάρχει όριο μέγιστης χρησιμότητας της ελευθερίας που έχει δημιουργήσει η αποκεντρωμένη φύση του Web; Καθώς ο αριθμός των χρηστών αυξάνεται, υπάρχει περίπτωση οι επιλογές ενός χρήστη να καταπατούν και να περιορίζουν τις διαθέσιμες επιλογές για τους υπόλοιπους; Ή μήπως ο φόβος αυτός αποτελεί απλώς μια αβάσιμη και αποτυχημένη προέκταση του πραγματικού κόσμου, ο οποίος χαρακτηρίζεται από αμετάβλητες χωρικές παραμέτρους; Επιπλέον, σε ένα αποκεντρωμένο και συνεχώς εξελισσόμενο Web, όπου δεν υπάρχουν «ιδιοκτήτες», πώς μπορεί να είμαστε βέβαιοι ότι οι αποφάσεις που φαίνονται εύλογες για ένα χρήστη δεν βλάπτουν τα συμφέροντα των άλλων ως σύνολο;
Για την απάντηση των ερωτημάτων αυτών (αλλά και μιας μεγάλης σειράς προβληματισμών που προκύπτει από την πολύπλευρη χρήση του Web) ανακύπτει η ανάγκη συνεργασίας ερευνητών των Μαθηματικών, της Φυσικής, της Βιολογίας, της Κοινωνιολογίας, της Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, της Ψυχολογίας, της μελέτης των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης, της Νομικής και της Οικονομίας με μηχανικούς και επιστήμονες της Πληροφορικής έτσι ώστε να διευκολυνθεί η κατανόηση του τεράστιου αυτού αποκεντρωμένου πληροφοριακού συστήματος.

Τον ρόλο της συγκολλητικής ουσίας των επιστημονικών πεδίων αυτών φιλοδοξεί να διαδραματίσει στο μέλλον η επιστήμη του Web, συνθέτοντας ουσιαστικά ένα διεπιστημονικό πεδίο ανάλυσης.
Μια νέα επιστημονική μεθοδολογία τίθεται στην διάθεση της ακαδημαϊκής και της ερευνητικής κοινότητας με πρωταγωνιστή τον εφευρέτη του Web και προσδοκά να απελευθερώσει και να αξιοποιήσει την δυναμική του Web προς νέες επωφελείς δραστηριότητες για την προσωπική και την κοινωνική ανάπτυξη του ανθρώπου.